Dünden Bugüne Van’da At Yarışları

Van Valiliği tarafından yayımlanan kültür ve sanat dergisi Dünyada Van, uzun yıllar boyunca kentimizin tarihine, kültürüne ve sosyal yaşamına ışık tutan önemli bir yayın oldu. Bu dergiyi çıkarırken yazı işleri müdürlüğünü yürüttüğüm dönemde, Van’a dair pek çok makale kaleme aldım. Bunlardan biri de 2000 yılında yayımlanan 8. sayıdaki “Van’da At Yarışları” başlıklı çalışmamdı. Aradan geçen 26 yılın ardından ulaştığım yeni bilgi ve belgeler ışığında,  makaleyi güncelleyerek siz değerli okurların ilgisine sunuyorum.

Yaşamın Merkezinde Bir Sembol: At

At, tarih boyunca insan yaşamında merkezi bir rol üstlenmiş; en çok sevilen ve değer verilen canlılardan biri olmuştur. Ulaşımdan spora, tarımdan savaşa, şölenlerden düğünlere kadar her alanda atın izine rastlamak mümkündür. 

Orta Asya’dan Anadolu’ya Selçuklu ve Osmanlılar eliyle taşınan at kültürü; beraberinde cirit, çöğen ve beyga gibi geleneksel oyunları da getirmiştir. Ülkemizde modern anlamda ilk düzenli yarışlar 1856 yılında İzmir’de yapılmış; 1909’da kurulan Osmanlı Jokey Kulübü’nün faaliyetleri ise I. Dünya Savaşı ile kesintiye uğramıştır.

Van’da Profesyonel Yarışlar: 1940

Van’da at; yalnızca bir binek hayvanı değil, aynı zamanda gücün, asaletin ve aile saygınlığının bir göstergesi kabul edilmiştir. At; ulaşımdan spora, tarımdan savaşa, şölenlerden sünnet düğünlerine ve gelin getirme törenlerine kadar hayatın her safhasında yer almıştır. Van şehir merkezinde, ilçelerinde ve köylerinde her dönem yaşamın ayrılmaz bir parçası olan at; gücün, mertliğin ve aile saygınlığının en temel göstergesi olarak kabul edilmiştir.1915 Ermeni isyanı ve Rus işgali sırasında Van’ın savunulmasında, Vanlı milislerin ve gönüllü birliklerin en sadık yardımcısı yine atlar olmuştur.

Van’da at yarışları mahalli düzeyde düğün, bayram ve köy şenliklerinde "itibar ve ustalık" odağında yapılırdı. Genellikle Irak ve Suriye’den getirilen; dayanıklılığı ve hızıyla bilinen Arap ve İngiliz atları tercih edilirdi. Ancak Van’da profesyonel düzeydeki yarışlar, sanıldığından çok daha erken bir tarihte disipline edilmiştir.

İlk at yarışları 1940 yılında Tarım Bakanlığı ve Van Valiliği iş birliğiyle  resmi ve ödüllü “Van Vilayeti 1940 Yılı At Koşuları” düzenlenmiştir.  Akköprü düzlüğünde 15 ve 22 Eylül tarihlerinde gerçekleştirilen bu yarışlar, üç ana kategoride yapılmıştır:

1. Yerli ve Yarım Kan Atlar: 1200 - 1600 metre mesafeli.

2. Arap ve İngiliz Karışımı Atlar: Belirli yaş ve sıklet (ağırlık) şartlarına bağlı.

3. Köylü ve Aşiret Atları: Yerel yetiştiriciliği teşvik amaçlı.

Van’daki at yarışları yalnızca geleneksel birer etkinlik değil, devlet eliyle yürütülen resmî ve ödüllü birer organizasyon niteliği taşıyordu. Yarışların finansal boyutu, dönemin şartlarına göre oldukça dikkat çekicidir. Birinci hafta koşularında toplamda 375 lira civarında bir ödül dağıtımı öngörülürken; ikinci haftada bu miktar artarak 500 liraya kadar ulaşmıştır.ve bu organizasyonlar 1960’lı yıllara kadar Hacıbekir ile Akköprü düzlüklerinde heyecanla devam etmiştir.

Kulüplerin ve Ustaların Yarışı

Resmî yarışların yanı sıra Van’ın ilk spor kulüplerinden sarı-lacivertli Şengençlerspor ile sarı-kırmızılı Erekspor (Akınspor),   futbol oynamanın yanı sıra milli bayramlarda özel at yarışları düzenlemişlerdir.

 Yarışların başarısında sadece atlar değil, "jokey" denilen disiplinli ve cesur biniciler de rol oynamıştır. Dönemin unutulmaz jokeyleri arasında; Salih Koyuncu, Osman Solmaz, Reşit Katılmış, Hasan Çınar, Küçük Bey Abdurrahman Coşkun, Alaattin Biner, Sülhattin (Pala Mehmet'in oğlu), İbrahim Koyuncu ve Mehmet Ali Küçükgökçe gibi isimler yer almıştır.

Atların bakımı (seyislik) ve hazırlık süreci de profesyonelce yürütülürdü. Yarıştan bir ay önce kampa alınan atlar, Van Gölü sahillerindeki kumsallarda gezdirilerek fiziksel ve psikolojik olarak güçlendirilirdi. Jokeylerin kıyafetleri ise Van'ın ünlü terzisi Şamil Perihanoğlu tarafından özel dikilir; körüklü çizmeleri ve sığır derisinden kırbaçları ise Esat Usta, Ahmet Alçekic ve Necdet Suvar gibi zanaatkârlar tarafından hazırlanırdı.

Muradiye’de Yarış Heyecanı: 1962

Van merkezdeki hareketlilik, ilçelerde de aynı coşkuyla yankı bulmuştur. Özellikle 1962 yılında Muradiye ilçesinde düzenlenen organizasyon, dönemin sivil-asker iş birliğinin ve spor disiplininin en güzel örneklerinden biridir.

Tertip Komitesi  Jandarma Karakol Komutanı Niyazi Bora’nın başkanlığında kurulan Muradiye At Yarışları Tertip Komitesi tarafından organize edilmiştir. Komitede yer alan isimler, organizasyonun toplumsal genişliğini gözler önüne sermektedir:

• Zeki Bedirhanoğlu (Kömüs Köyü Muhtarı)

• Nusrettin Dede (Akbulut Muhtarı)

• Hayrettin Çınar (Sellik Muhtarı)

• Şükrü Yavrutürk (Muradiye Sağlık Tesisleri Yaşatma Derneği Başkanı)

• İsmail Köseoğlu (İstihbarat Memuru)

Katılım Koşulları ve Ödüller Çevre ilçe ve köylerden gelen yoğun talep nedeniyle yarışlar iki etaplı ve gruplar halinde yapılmış; grup birincileri aynı gün büyük finalde birincilik için ter dökmüştür. Katılımcılardan 50’şer lira katılım bedeli alınırken, belediye tarafından izleyicilerden de 50 kuruş seyir ücreti toplanmıştır. 

• Birinciye: 1.000 Lira

• İkinciye: 500 Lira

• Üçüncüye: 250 Lira

 Ödüllü yarışlar; tertip komitesinin atadığı hakemlerin gözetiminde, tam teşekküllü sağlık ekipleri ve güvenlik önlemleri eşliğinde gerçekleştirilmiştir. Alanı dolduran binlerce kişi, davul zurna sesleri arasında hem bir spor müsabakasına tanıklık etmiş hem de kültürel bir bayram yaşamıştır.

Van At Yarışlarının Unutulmaz İsimleri ve Derece Alanlar

Akköprü'nün tozlu parkurlarında rüzgârla yarışan ve bugün rahmetle andığımız at sahipleri ile dereceye giren şampiyonlar :

Koşu Türü	Derece	At Sahibi	Bölgesi / Köyü
Tay Koşusu (1100 m)	1.	Hüsamettin Altaylı	Merkez
	2.	Teymur Alpman	Çolpan Köyü
	3.	Bala Ulay	Hanili
Mukavemet Koşusu (2200 m)	1.	Rıfat Şaar	Otluca Köyü
	2.	Hüseyin Ali	Gürpınar
	3.	Hasan Bey	Kalecik
Sürat Koşusu (3300 m)	1.	Süleyman Solmaz	Şıhkara Köyü
	2.	İlçe Jandarma Komutanı	Erciş
	3.	Kara Ağa	Mollakasım Köyü

---

Hafızalarda İz Bırakan At Sahipleri ve Efsane Atlar

Van’ın atçılık tarihinde ismi atıyla özdeşleşmiş, saygınlık kazanmış diğer önemli şahsiyetler şunlardır:

• Kinyas Kartal – Atı: Aliko

• Sultani Felek Atı

• Mustafa Solmaz – Atı: Geyik

• Rıfat Şaar – Atı: Koçer

• İbrahim Koyuncu – Atı: İnci

• Yüzbaşı Ali Konur

• Hasan Cinni

• Nuri Aydınay (Van Alay Komutanı)

• Celil Sıdal (Göllülü)

• Reşit Çelik

• Hacı Yusuf (Dırleşinli)

• İsmail Çolak (Kömürcü)

• Ceco (Edremitli)

• Ahmet Doğal

• İsmail Şenoğlu

• Hamit Katılmış

• 
  
  
  
  
  
  
                                      Kırgız Türkleri, geleneksel "Oğlak Kapma" (Gökbörü)
  
  

Günümüzde Van’da Atçılık

Bugün şehirimizin merkezinde resmî yarışlar yapılmasa da Van Kalesi'nin batısında ve sahil yolu civarında bulunan  özel at çiftlikleri, bu tutkuyu yaşatmaya devam etmektedir. 

Ayrıca 1980 yılında Rus işgali nedeniyle  Afganistan’ın Pamir Yaylası’ndan gelerek Erciş’in Ulupamir mahallesine yerleşen Kırgız Türkleri, geleneksel "Oğlak Kapma" (Gökbörü) oyunları ve at yarışlarıyla bu kültürü diri tutmaktadır.

Van’da at yarışları sadece bir spor değil; kırsal ile kent kültürünün buluştuğu, toplumsal kaynaşmanın sağlandığı derin bir kültürel mirastır.   Van'da  resmi at yarışlarının yapıldığı hipodrum neden olmasın.